Türk Barbie'si olarak da bilinen Türkmen kıyafetli Damal bebek, adını Ardahan'a bağlı Damal ilçesinden almıştır. Bu bebeklerin mucidi, 80 yaşında olan Fidan Atmaca'dır. Atmaca, Damal'da “Damal bebeklerinin anası” unvanıyla tanınmaktadır. Genç yaşlarda, 13 yaşında iken annesinin yöresel kıyafetlerinden esinlenerek oyun amaçlı bebekler yapmaya başladı. 25 yaşından itibaren de Damal bebeklerinin üretimine yoğunlaştı. 1996 yılında ise haberi olmadan, bebeği bir Japonya yarışmasında birincilik ödülüne layık görüldü ve bu başarı onun adını tüm Türkiye'ye duyurdu. 1995 yılından beri Atmaca, 10 bini aşkın bebek üreterek tecrübelerini Ardahan Halk Eğitim Merkezi’nde genç kadınlara aktarmaktadır.
Hayat Ağacı
Son yıllarda, merkezin öğretmenlerinden Melek Hocaoğlu, Fidan Atmaca'ya destek oldu. Hocaoğlu, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Somut Olmayan Kültürel Miras Bez Bebek ustasıdır. Ardahan Valiliği’nin Damal Bebek Evi’nde bir araya geldiğimiz Hocaoğlu, ödüllü bebeğin hikayesini ve içinde barındırdığı pek çok mesajı Hürriyet’e anlattı:
“Kıyafetteki boncuktan yapılan kısma ‘tor’, kumaştan yapılan kısma ise ‘döşlük’ diyoruz. Torda gördüğümüz koç boynuzu ise güç simgesi olarak öne çıkar. İçinde ise kadın sembolü olan bir havuz bulunuyor. Kadın ve erkeğin bir bütün olduğunu anlatan bir motif olarak aileyi temsil ediyor. Öndeki motif hayat ağacını simgeler. Hayat ağacı, kadını ve doğurganlığı temsil eder. Eğer evde kadın mutlu ise, o evdeki herkes de mutludur; ev mutluysa toplum mutlu olur.”
Duyguların Renkleri
Bazı kıyafetlerin renkleri değişebilir; fakat arka planda kullandığımız renkler sabittir. Hem özgürlüğün hem de bayrağımızın rengidir kırmızı beyaz, bu yüzden asla değiştirmeyiz. Gelin bebeklerimizde yedi renk bulunmaktadır ve bu gökkuşağını temsil eder; gökkuşağı da özgürlüğü simgeler. Yaslı bebeklerde ise koyu renkler hâkimdir; eşini kaybeden birey yas tutarken koyu renk giyinir. Bu durum, bir acının sembolü olarak algılanır ve yanına gittiğinizde ona göre davranmanız gerektiğini hissettirir.”
Kıyafetlerin Anlamları
– “Damal bebeklerimiz dört farklı türden oluşur: Yaşlı (yaslı) kadın, genç kız, gelin bebek ve anne bebek. Kıyafetlerimiz de farklıdır; bekarken ve evlenince farklı giysiler giyeriz. Evlendiğimizde hemen başımıza bir keten örtü alırız. Genç kız ile anneleri arasındaki temel farklardan biri ise üç etektir. Kadın bebek 32, kız bebek ise 27 parçadan oluşmaktadır.”
Her Boncuk Sabır
– “Damal yöresinin kadın başlığı, keten üzerine işlenen başak motifiyle bereketi, üretkenliği ve kadın emeğini simgeler. Her boncuk, sabrın izini taşır. Motifler, geçmişle günümüz arasında bir kültür köprüsü oluşturmaktadır. Bu sadece bir süs değil, aynı zamanda bir yörenin kimliğini ve kadın emeğinin zarafetini ifade eder. Bebeğin bel bağı, kırmızı, mor ve yeşil tonlarıyla hazırlanırken, mavi boncuk nazardan korunmayı, kırmızı güç ve bereketi, yeşil huzur ve doğayı, beyaz ise saflığı simgeler. Bebeğin saç bağı, cam boncuklarla örülerek iki yanına sarkacak şekilde çift parça olarak hazırlanır. Motiflerde baklava (elmas) şekilleri, geometrik desenler ve simetrik düzen görülmektedir.”
