Hürmüz kapandıkça gıda krizi yaklaşıyor! Fitch, gübre fiyatı beklentisini yükseltti

Hürmüz kapandıkça gıda krizi yaklaşıyor! Fitch, gübre fiyatı beklentisini yükseltti

Hürmüz Boğazı'nın fiilen kapanması, küresel enerji ve gübre piyasalarında şok dalgaları yaratırken, artan maliyetler çiftçilerin üretim takvimini ve dünya gıda arz güvenliğini doğrudan tehdit ediyor.

22 TONLUK ÜRE İHRACATI DURDU

ABD ve İsrail'in 28 Şubat'ta İran'a yönelik saldırıları ile başlayan Orta Doğu'daki askeri gerilim, tarımsal girdi maliyetlerinde zincirleme bir artışa yol açtı. Orta Doğu'daki gübre ve enerji hatlarındaki kesintiler, dünya tarımının kritik ticaret yollarını felç ederek, 2022'deki Ukrayna krizinden daha derin bir gıda şoku riski oluşturdu.

Hürmüz Boğazı'ndaki gemi trafiğinin durma noktasına gelmesi, küresel nitratlı gübre arzının yüzde 38'ini, fosfatlı gübre arzının ise yüzde 20'sini kesintiye uğrattı.

Basra Körfezi'nden yapılan sevkiyatların durması, dünya genelindeki çiftlikler için doğrudan gıda güvenliği riski oluştururken, küresel tarım tedarik zincirini de sarsıyor. Gerçek zamanlı veri analitik şirketi Kpler ile küresel emtia analiz kuruluşu CRU verilerinden derlenen bilgilere göre, Orta Doğu'daki kriz her geçen gün derinleşiyor.

Hürmüz Boğazı'nın kapanmasının küresel gübre tedarik zincirinde toplamda yüzde 33'lük bir daralmaya yol açacağı tahmin edilmektedir. Bölgeden yapılan yıllık 22 milyon tonluk üre ihracatı durma noktasına gelirken, küresel üre arzının yaklaşık yüzde 46'sının doğrudan Körfez bölgesinden sağlanması mevcut durumu daha da kötü hale getiriyor.

Dünyadaki üre ihracatının yaklaşık üçte biri Hürmüz Boğazı üzerinden yapılmakta olup, fosfatlı gübre üretiminde kritik ham madde olan küresel kükürt ihracatının yüzde 45'i de bu stratejik su yolu aracılığıyla sevk ediliyor.

Lojistik sorunlar nedeniyle son iki haftada ihraç edilmesi planlanan 2,1 milyon tondan fazla üre stokunun yaklaşık yarısı gemilere yüklenemedi. Uzmanlar, bu durumu küresel hasat döneminde rekolte kayıplarına yol açabileceği konusunda uyarmaktadır.

AKSAMALAR REKOLTELERDE GERİ DÖNÜLEMEZ DÜŞÜŞLERE YOL AÇABİLİR

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) verilerine göre, modern tarımsal üretimin sürdürülebilirliği, her yıl dünya genelinde kullanılan 190 milyon tonu aşkın bitki besleme ürününün kesintisiz tedarik edilmesine bağlıdır. Bu arzın merkezinde yer alan 110 milyon tonluk azotlu gübre grubu, üretim sürecinin doğal gaza olan aşırı bağımlılığı nedeniyle jeopolitik krizlere karşı en hassas halkayı oluşturmaktadır. Enerji fiyatlarındaki dalgalanmalar, küresel gübre pazarının bu en büyük grubunu doğrudan maliyet kıskacına almaktadır.

Azotun ardından küresel gıda güvenliğinin diğer iki temel sütununu ise 45 milyon tonluk fosfor ve 40 milyon tonluk potasyum arzı oluşturmaktadır. Uzmanlar, bu üç temel tarımsal girdinin tedarik zincirinde yaşanacak herhangi bir aksamanın, küresel rekolte tahminlerinde geri dönülemez düşüşlere yol açabileceğini belirtmektedir.

Hürmüz Boğazı rotası, yalnızca enerji sevkiyatı değil, üre ve amonyak gibi stratejik ham maddelerin dünya pazarlarına ulaştırılmasında da kritik bir hattır.

İran'ın yanı sıra Suudi Arabistan, Katar, Birleşik Arap Emirlikleri ve Bahreyn, küresel azotlu gübre piyasasının en büyük tedarikçileri arasındadır. Kuzey yarımkürede ekim sezonunun başlaması, sevkiyat hatlarındaki her türlü aksamanın tarımsal verimlilik ve gıda arzını doğrudan etkileyeceği anlamına gelmektedir.

ARTAN ENERJİ MALİYETLERİ ÜRETİMİ VURDU

Küresel gübre krizinin ikinci büyük nedeninin enerji fiyatlarındaki keskin artış olduğu ifade edilmektedir. Azotlu gübre maliyetinin yaklaşık yüzde 80'ini oluşturan doğal gaz fiyatlarının keskin bir şekilde yükselmesi, büyük tesisleri üretimi durdurmaya zorlamıştır.

Hürmüz Boğazı'ndaki gelişmeler, üre ve amonyak gibi temel gübre emtialarında dramatik fiyat artışlarına neden olmuştur. 27 Şubat'ta ton başına 482,50 dolar seviyesinde olan üre fiyatları, mart ortası itibarıyla yaklaşık yüzde 50 artarak 720 dolara ulaşmıştır.

Aynı dönemde Orta Doğu çıkışlı amonyak fiyatları da yüzde 24 artarak 600 dolar sınırına dayandı.

Bölgedeki enerji altyapısına yapılan saldırılar ve “mücbir sebep” beyanları, küresel arz güvenliğini her geçen gün daha da daraltmaktadır.

Dünyanın en büyük gübre tüketicilerinden Hindistan, iç pazar dengelerini korumak amacıyla doğal gaz tahsisinde stratejik bir değişikliğe giderek gübre sektörünü ikinci öncelik seviyesine düşürmüştür.

Sanayiye sunulan gaz arzının yüzde 70-75 bandıyla sınırlanması, Hindistan'ın aylık 2,6 milyon tonluk üre üretiminde yaklaşık 800 bin tonluk net kayba yol açmıştır. İhtiyacının yüzde 80'ini Körfez bölgesinden karşılayan ülkenin amonyak ithalatındaki aksamalar, yerel üretimi durma noktasına getirmiştir.

Küresel fosfatlı gübre üretiminin merkezi olan Çin ise kükürt ithalatının yarısını Orta Doğu'dan yapması ve kükürt fiyatlarındaki aşırı oynaklık nedeniyle ihracat kısıtlamalarına gitmiştir.

Çin'in piyasadan çekilmesi ve Suudi Arabistan'dan gelen sevkiyatların durmasıyla Brezilya gibi tarım ülkeleri, fosfat ihtiyacının yüzde 30'unu karşılayamaz hale gelerek ciddi bir stok krizi ile karşı karşıya kalmıştır.

Üre ihtiyacının yüzde 60'ından fazlasını Orta Doğu'dan tedarik eden Avustralya'da mevcut stokların nisan ortası itibarıyla tükenmesi beklenirken, alternatif kaynak arayışları yüksek lojistik maliyet engeline takılmaktadır.

Avrupa pazarı ise yükselen gübre maliyetleri karşısında “Karbon Sınır Düzenleme Mekanizması” (CBAM) gibi olağanüstü bürokratik adımların atılmasını beklemektedir.

Katar'da kamuya ait QAFCO, enerji sahalarındaki aksamalar nedeniyle yıllık 5,6 milyon ton kapasiteli üre tesisini kapatırken, Pakistan ve Bangladeş'te Agritech Limited gibi büyük üreticiler üretimi tamamen durdurmuştur.

FİTCH, BU YILA DAİR GÜBRE FİYATI TAHMİNLERİNİ YÜKSELTTİ

Öte yandan, uluslararası kredi derecelendirme kuruluşu Fitch Ratings, amonyak ve üreye ilişkin 2026 yılı fiyat beklentilerini yaklaşık yüzde 25 oranında yükseltmiştir.

Kuruluş, çatışmanın ve geçişlerdeki aksamaların ne kadar süreceğine dair belirsizlikler olduğunu belirterek, Hürmüz'deki kapanmanın daha uzun sürmesinin gübre fiyatı tahminlerini daha da yukarı çekebileceği uyarısında bulundu.

Fitch, Hürmüz Boğazı'nın kapanmasından en fazla etkilenecek ürünlerin azotlu gübreler olduğunu vurgulamıştır.

ABD'Lİ ÇİFTÇİLER TRUMP'A MEKTUP YAZDI

Dünyanın en büyük gıda ihracatçısı ABD'de çiftçiler, ilkbahar ekim sezonuna ağır mali yükle girmektedir.

Amerikan Çiftlik Bürosu Federasyonu (AFBF), motorin fiyatlarının galon başına 5 doları aşmasıyla, mısır ve tahıl üretiminde “felaket” bir durumla karşı karşıya kalındığı uyarısını yapmıştır.

AFBF Başkanı Zippy Duvall, geçen hafta ABD Başkanı Donald Trump'a yazdığı mektupta, tarım girdilerinin acilen “stratejik öncelik” ilan edilmesini istemiştir.

Duvall, bu durumun sadece gıda güvenliği için bir tehdit olmakla kalmayacağını, aynı zamanda ABD ekonomisi genelinde enflasyonist baskılara katkı sağlayabileceğini belirtmiş; ABD donanmasını kullanarak sevkiyat güvenliğini sağlamak ve federal araçlarla sigorta ve finansman engellerini aşmak gibi önerilerde bulunmuştur.

KÜRESEL GÜBRE ÜRETİMİNDE 2022'DEN SONRA İKİNCİ BÜYÜK KESİNTİ

Küresel gübre üretimi, daha önce 2022'de Rusya-Ukrayna Savaşı'nın başlaması ile büyük bir kesintiye uğramıştır.

ABD Gübre Enstitüsü (TFI) Başekonomisti Veronica Nigh, Orta Doğu'daki çatışmaların uzaması halinde durumun, Ukrayna-Rusya Savaşı'nın başladığı dönemden çok daha kötü bir hal alabileceğini ifade etmiştir.

FAO Başekonomisti Maximo Torero, Orta Doğu'daki çatışmaların tetiklediği enerji şokunun gübre piyasaları üzerinden küresel gıda sistemini vurduğunu belirterek, deniz taşımacılığındaki sigorta krizinin arzı durma noktasına getirdiğini vurgulamıştır.

Torero, “Körfez ihracatının kaybı, hızlı ikamesi olmayan ani bir küresel açığa neden olmaktadır. Üstelik gübre için petrolde olduğu gibi stratejik uluslararası stoklar bulunmuyor.” şeklinde ifade etmiştir.

Krizin en somut etkilerinin lojistik maliyetlerde yaşandığına dikkat çeken Torero, kriz öncesinde gemi değerinin yüzde 0,25'i olan sigorta priminin yüksek riskli gemiler için yüzde 10 seviyesine fırladığını kaydetmiştir.

Torero, sigorta sektörünün diplomatik ilerlemelerden ziyade somut hasar kayıtlarına odaklandığını belirterek, “Çatışmalar yarın sona erse bile normal nakliye kapasitesine dönüş süreci aylar alacaktır. Sigorta şirketleri, ancak uzun bir süre yeni hasar kaydı oluşmadığını gördüğünde primleri düşürecektir.” demiştir.

Bu durumun bölgedeki gübre ihracatçıları için “yüksek nakliye maliyetleri ve küresel rekabet gücünde ciddi kayıplar” anlamına gelmekte olduğu vurgulanmıştır. Küresel gıda sistemini istikrara kavuşturmanın tek yolunun Hürmüz Boğazı'nın diplomasi yoluyla yeniden trafiğe açılması olduğu altı çizilmektedir.

Öte yandan, analistler, Rusya'nın gübrede geçen yıl 45 milyon tonla rekor ihracat seviyesine ulaştığını belirterek, mevcut tesislerin tam kapasite çalışması ve yeni ihracat odaklı tesislerin ancak 2027'den sonra devreye gireceği nedeniyle Orta Doğu'daki askeri çatışmaların oluşturduğu devasa boşluğu kısa vadede doldurmanın mümkün görünmediğini ifade etmektedir.