UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan ve 2025 yılında 450 bin ziyaretçi bekleyen Ani’yi, Kafkas Üniversitesi Sanat Tarihi Bölüm Başkanı Doç. Dr. Muhammet Arslan ile birlikte inceledik. 2019 yılından bu yana kentin kazı başkanlığını yürüten Arslan, son yapılan keşifler ve ören yeriyle ilgili yaygın yanlış anlamalar üzerine kapsamlı bilgiler verdi. Ani, Türkiye-Ermenistan sınırının sıfır noktasında, Arpaçay Deresi’nin kenarında yer alıyor.
5 BİN YILLIK TARİHİ BİR ŞEHİR
“Ani, bir milyon metrekarelik bir alanı kapsıyor ve ülkemizdeki en büyük arkeolojik kazı alanı niteliğinde. Ne yazık ki, şu an için bir sponsorumuz yok. Yavaş yavaş popülarite kazanmaya başlıyor. Anadolu’daki Türk tarihi açısından Ani’nin önemi açıkken, eğitim müfredatında bu konuyla ilgili yeterince yer yoktu. Kısa süre önce müfredata dahil ettik. Burası 5 bin yıllık bir yerleşim yeri. Ani, stratejik konumu ile Anadolu’ya geçişin ilk noktası olarak biliniyor. Bizans döneminde 19 yıl boyunca yönetilen bu kent, aynı zamanda en karanlık zamanlarını da yaşamış. Bu dönemde kentte yaşayan Ermenilere zulmedildi.”
ALPARSLAN 1064’TE FETHETTİ
Sultan Alparslan, 1064 yılında Ani’yi fethederek, burada camiye dönüştürmek üzere ilk kiliseyi seçti ve ilk cuma namazını bizzat kıldırdı. Resmi tarih bilgisine göre Türklerin Anadolu’ya girişi 1071 Malazgirt Ovası’ndadır; ancak bu doğru değil. Alparslan, Malazgirt’ten yedi yıl önce Anadolu’ya Ani’den geçmişti. Türklerin Anadolu’daki kapısı Malazgirt değil, burasıdır. Ani, Anadolu’daki Türk İslam tarihinin ve şehirciliğinin başlangıç noktasıdır.”
MOĞOLLAR HALKI KILIÇTAN GEÇİRDİ
Selçuklular, Ani’ye her türlü eseri kazandırmışlardır ve bu dönemde şehir nüfusu 100 bine ulaşmıştır. Ani’yi zenginleştiren temel unsur, İpek Yolu’nun en önemli kollarından birinin burada bulunmasıydı. Selçuklular döneminde kentteki Ermeniler de huzur bulmuşlardı, fakat 1199 yılında Gürcü krallarının eline geçen şehir, Moğollar tarafından büyük zarara uğratıldı. Kaynaklarda, Arpaçay’ın aylarca kan aktığına dair bilgiler yer almakta. 1534 yılında Kanuni Sultan Süleyman, Ani’yi Osmanlı topraklarına dahil etti.”
DÜNYADAKİ İLK SUDA DOĞUM BU HAMAMDA
“Burada inşa edilen ilk Türk hamamıdır. Kazı çalışmamız tamamlandı ve konservasyonu yapıldı. Daha da önemlisi, dünyada bilinen ilk suda doğumun bu hamamda gerçekleştiğini savunuyoruz. Anili Türk bilgin Kadı Burhaneddin-i Anevi, ‘Enisü’l-Kulub’ adlı eserinde annesinin beş çocuk doğurduğunu ve kendi hamileliğinin sancılı geçmesi nedeniyle Ani’deki hamamda doğum yaptığını belirtmektedir. Kazılarımız sırasında küvet benzeri bir yapı bulursak, bu suda doğuma dair bir kanıt olacaktır. Çünkü Türk hamamlarında genellikle küvet bulundurulmazdı ve biz taş küveti ortaya çıkardık. Bilimsel literatürde, dünyadaki ilk suda doğum 1803’te Fransa’da gerçekleştiği belirtiliyor; oysa ki 12. yüzyılda Anadolu’da, Ani’de bu uygulama hayata geçirilmiş. Bu da Türk tıbbının 12. yüzyıldaki gelişim seviyesini göstermektedir.”
DARPHANE ARANIYOR
“Selçuklu darphanesinin iç kalede olduğunu düşünmekteyiz. Ancak maalesef Nikolay Marr orayı sık sık değiştirmiş. Duvarda Büyük Selçuklu Devleti’ni sembolize eden bir aslan kabartması bulunmaktadır. Çift başlı kartal Anadolu Selçuklularını temsil etmekte ve biz bu duruma Aslanlı Kapı demekteyiz. Orta Çağ’da en hareketli ve canlı ana kapının burada olduğuna inanıyoruz.”
NİKOLAY MARR NE VARSA YOK ETMİŞ
Ani, 1877-1878 Osmanlı-Rus savaşında işgal altına alınmıştır. Arslan, bu dönemde şehirde ne gibi tahribatların yaşandığını şöyle anlatıyor: “Ruslar burada 40 yıl kalmış ve bu sürede ilk arkeolojik kazılar da yapılmaya başlanmış. Nikolay Marr adındaki bilim adamı, 14 yıl boyunca burada kazı yönetmiştir. Ancak amacı, sistematik bilimsel bir kazı yapmak değil, Ani’yi mahvetmekti. Hristiyan mimarisine ait olan her şeyi korurken, Türk İslam mimarisine dair her belgeyi yok etmiştir. Şehir 1918’de yeniden Osmanlılara verilmiştir. Ruslar geri çekilirken, yerlerine Ermenileri yerleştirmişlerdir. Onlar da bu vandallığı devam ettirdi; taşınabildiği her şeyi götürdü. Götüremediklerini ise Arpaçay’a atmışlar. 1921’deki anlaşmalarla Ani, Türkiye Cumhuriyeti’ne geçmiştir.”
SURDAKİ GAMALI HAÇ
“Sur duvarındaki deseni rehberlerimiz Nazilerle ilişkilendiriyor. Bu, bizim Svastika dediğimiz Türk sanatında, özellikle halılarımızda ve mezar taşlarımızda kullanılan bir motif. Diğer adı Gamalı Haçtır. Çarkı felek motifinin ilkel bir halidir ve dünyanın dönüşünü simgeler.”
İLK TÜRK CAMİSİ
“Türklerin Anadolu’da inşa ettiği ilk cami Ebul Manuçehr Camisi’dir. Duvar üzerindeki kitabede ‘Bu caminin yapılmasını Sultan Melikşah emretti’ ifadesi mevcuttur. Bu kitabe, Selçuklu varlığını kanıtladığı için Nikolay Marr bu duvarı yıktırmıştır. Bir seyyah bu durumu önceden fotoğraflamış ve o fotoğrafa da ulaşmayı başardık.”
