Marketler Hem Üreticiyi Hem de Tüketiciyi Sıkıştırıyor

Market raflarına girebilmek, üreticiler için adeta bir kabusa dönüşmüş durumda. Bankaların tüketicilerden aldığı çeşitli masraf ve komisyonlar gibi, marketler de üreticilerden farklı adlar altında ücret talep etmeye başladı. 'Ürünleri raflara yerleştirme', 'stok takibi yapma' ve 'mağaza bazlı raf yönetimi' gibi taleplerle karşılaşan üreticiler, bu dayatmanın maliyetleri ortalama %30 artırdığını belirtmekte. Bu ek maliyetlerin fiyatlara yansıması durumunda, tüketicilerin daha yüksek fiyatlarla karşılaşması kaçınılmaz olacak.

12 FARKLI KOMİSYON ÜCRETİ
Büyük zincir marketlere girebilmek için üreticiler, hava parası dışında 12 farklı maliyet kalemini üstlenmek zorunda kalıyor. Bu masraflar arasında raf kirası, listeleme bedeli, teşhir bedeli, promosyon katılım ücreti, ciro primi, mağaza açılış katkı payı, raf personeli ücreti, aydınlatma, elektrik ve ısıtma giderleri, temizlik giderleri, stok yönetimi maliyeti, dağıtım maliyeti ile zayi bedeli yer alıyor. Üreticiler, bu maliyetleri hesaplayarak ürün fiyatlarını belirlemeye çalışıyor. Zincir marketler ise bu yöntemle operasyonel maliyetlerini düşürüp yükü doğrudan üreticilerin sırtına bindiriyor.

Sabah Gazetesi'ne konuşan bir üretici, fabrikasından çıkan 1 kilogram ürünün maliyetinin 195 TL olduğunu söylemekte ve bu maliyetin yanında istenen ek masrafların da bulunduğunu belirtmekte. Ancak ürün, market rafında 450 TL gibi bir etiket fiyatıyla tüketiciye sunulmakta. Birçok üretici, marketlerin dayatmaya başladığı raf yerleştirme ve stok yönetimi sistemine uyum sağlamak amacıyla mini lojistik şirketleri kurmakta ve dışarıdan raf yönetimi, sayım ve saha hizmetleri satın almaktadır.

VADELER 12 AYA ULAŞTI!
Maliyet baskısı dışında, marketler üreticileri vade konusunda da zor durumda bırakıyor. Zincir marketlerde geri ödeme süreleri en iyi ihtimalle 60 günde başlarken, bazı ürün ve anlaşmalar için bu süre 8, hatta 12 aya kadar uzamakta. Üreticiler, hammaddelerini peşin almakta, personel maaşlarını her ay ödemekte ve raf ile operasyon giderlerini karşılamaktadır. Ancak sattıkları ürünlerin ücretini aylar sonra tahsil edebilmektedirler. Böylelikle finansman yükü tamamen üreticilerin sırtında kalıyor.

Konuyla ilgili Sabah Gazetesi'ne bir bakliyat firması sahibi, sistemin geldiği noktayı şu şekilde ifade etti: “Geçen yıl ödediğimiz raf ücretinin bu yıl iki katı kesilmeye başlandı. İtiraz ederseniz ürününüz raflardan indiriliyor. Alternatif bir satış kanalı yok, tekel bir yapı var.” Marketler ise artan kira, personel ve enerji giderlerini yeni komisyon bedellerine gerekçe gösteriyor. Ancak fiyat artışlarının çoğu zaman maliyet artışlarının üzerinde olması, kamuoyunda soru işaretlerine yol açıyor. Sabah’ın yaptığı son araştırmalara göre, üretici ile market rafı arasındaki fiyat farkı bazı ürünlerde %100’lere kadar ulaşmakta. Örneğin, tüm üretim, lojistik ve operasyonel maliyetlerini karşılayarak bir ürünü 100 TL’ye zincir markete veren bir üretici, aynı ürünü rafta 200 TL’ye görebiliyor.

MEYVE VE SEBZE DE BENZER SIKINTILAR YAŞIYOR
Sorun yalnızca paketli ürünler ve sanayi üreticileri ile sınırlı değil; meyve ve sebze üreticileri de zincir market modelinden ciddi şekilde etkilenmekte. Sebze ve meyve üreticilerinden raf bedeli giriş ücreti, kampanya katkı payı, fire oranı kesintisi, iade ve zayi bedelleri ile promosyon zorunluluğu adı altında çeşitli ücretler talep ediliyor. Ürün satılamadığında veya raflarda bozulduğunda ödenecek bedel yeniden üreticiden kesiliyor. Marketler ise neredeyse hiç risk almadan tüm ticari riski tarladaki üreticilere yüklüyor. Bu nedenle birçok üretici zincir marketlere ürün vermekten vazgeçmekte; bazıları üretim alanını daraltmakta, bazıları ise tamamen üretimi bırakmaktadır.

BU MODEL ÜRETİMİ DEĞİL ENFLASYONU ARTIRIR
Ekonomi çevrelerine göre, zincir marketlerin maliyetleri düşürüp tahsilatları yüksek tutan bu modeli kısa vadede kendi bilançolarını güçlendirmiş gibi görünse de orta vadede üretim kaybı, arz daralması ve daha yüksek fiyatlar olarak ekonomiye geri dönecektir.